Bevordering van de zelfstandigheid van begin af aan

Door Halanka Gruber, Zwitserland

Om opgroeiende kinderen, jeugdigen en volwassenen in een eigen onafhankelijkheid te kunnen laten opgroeien, is het noodzakelijk, dat er niks voor ze gedaan wordt, dat ze zelf kunnen. Dit is een regel, die opleiders helder en duidelijk moeten beschouwen en inprenten. … Alle leerlingen/opleidingsbehoeftigen van elke leeftijd moeten steeds weer en weer dingen gegeven, aangemoedigd en voorgelegd krijgen, die ze zelf kunnen overmeesteren, want alleen daardoor worden ze onafhankelijk, alleen maar als ze alles zelf doen, uitvoeren en kunnen oplossen wat van ze gevraagd wordt. Daardoor ervaren en beleven ze, dat ze veel kundiger, behendiger, goed en belangrijk zijn en dat ze uit alles meer ervaren en beter alsook zelfstandiger en onafhankelijker worden.

Citaat uit het boek <Opvoeding van kinderen, jeugdigen en volwassenen> van Billy, op blz. 299-300

Met de geboorte van onze dochter Lilijana houden mijn partner Samuel en ik ons intensief met opvoedingsthema’s bezig. Welke basishouding willen we in de opvoeding volgen? Wat is voor ons belangrijk?

Naast het boek van Billy, <Opvoeding van kinderen, jeugdigen en volwassenen>, dat we bestudeerd hebben, was ook literatuur van Maria Montessori en ook van Emmi Pikler door hun logische, liefdevolle en van achtzaamheid gevulde pedagogische benadering met betrekking tot opvoedingsvragen een grote hulp. Emmi Pikler (1902-1984) was een Hongaarse kinderarts, die een weeshuis in Boedapest leidde. Ze hield zich bezig met de opvoeding en de juiste omgang met kinderen in zuigeling en peuterleeftijd. Maria Montessori (1870-1952) was een Italiaanse arts en hervormingspedagoog. Haar pedagogisch educatieconcept, waarbij het kind als individu centraal staat, reikt van peuter tot en met de leeftijd van jongvolwassenen.

Bij de beiden pedagogen, Maria Montessori en Emmi Pikler, zijn het respect voor het eigen initiatief alsook de ondersteuning van de zelfstandigheid en onafhankelijkheid belangrijke principes. Ook Billy brengt telkens de thematiek zelfstandigheid en onafhankelijkheid van de opleiders of opvoedkundige in zijn opvoedingsboek naar voren.

Zo kwamen Samuel en ik naast een aantal andere grondhoudingen, die we willen volgen en leven, tot slot, dat voor ons de ontwikkeling van van zelfstandigheid een zeer centraal doel is. Dit is voor ons onder andere zo belangrijk, omdat met de kunde, je eigen leven zelfstandig en onafhankelijk  te leven, ook nog andere zeer waardevolle vermogens en deugden, zoals moed en zelfvertrouwen, samenhangen.

In het citaat van Billy wordt duidelijk, dat men de onafhankelijkheid, met andere woorden de zelfstandigheid van het kind op elke leeftijd, ook al ten tijde van de babyleeftijd, moet ontwikkelen. Daarbij is het natuurlijk belangrijk, dat steeds op de persoonlijkheid van het kind moet worden afgegaan, om een kind met specifieke opgaven in specifieke situaties niet te over- of onderbelasten. Elk kind is anders; er zijn dappere en voorzichtigere, meer open en introverte kinderen. Daaruit vloeit in mijn mening een van de belangrijkste opgaves van de opvoeding, namelijk de kinderen van begin af aan neutraal te observeren, om hun wezen correct te kunnen bevatten, om dan juist op het kind in te gaan. Ook moet elke opdracht, die het kind gegeven wordt, op de kinderlijke persoonlijkheid naar de huidige ontwikkelingstoestand zijn afgemeten.

Voor het volgende stuk wil ik graag 2 voorbeelden vertellen, die zich bij ons in onze familiegeschiedenis afspeelde, die Lilijana in haar zelfstandigheid en onafhankelijkheid ondersteunen. Natuurlijk is de ontwikkeling van zelfstandigheid niet met deze 2 voorbeelden afgedaan, veel meer gaat het om een persoonlijke instelling en houding van de ouders ten op zichte van het kind, die zich in de gehele opvoeding van alledag moet weerspiegelen.

Al vroeg konden wij observeren, hoe onze dochter erop stond, om niet meer gevoerd te worden. Daar gingen wij natuurlijk op in en troffen de nodige voorbereidingen daarvoor. Onder haar stoeltje kwam een uitwasbare doek en Lilijana kreeg een lange, aan de binnenkanten plastic slabbetje. Zoveel eten belandde op de grond, tafel, stoel en slabbetje. Specifiek, toen ze met de lepel de eerste keer probeerde te eten, waren de opruimwerkzaamheden groter en werd ons geduld gevraagd. Desalniettemin om te observeren, hoe onze dochter de ingenomen maaltijd met zoveel vreugde en uithoudingsvermogen voerder, was ons het allemaal waard.

Uit de literatuur van Emmi Pikler namen wij, dat de zuigeling al tijdens kruipleeftijd vreugde uit klimmogelijkheden haalt. Met 10 maanden was het dan zo ver. Samuel en ik konden observeren, hoe Lilijana grote vreugde haalde uit het klimmen. Ze klom graag op en over zittende mensen, en ook de traptreden hadden haar interesse. Zo bouwden we onze bank om tot een klimlandschap. Rondom beveiligden we de bank met matrassen en werden grote kisten tot ramp omgebouwd, die het onze dochter mogelijk maakte, zelfstandig op de bank en ook weer naar beneden te klimmen. Daarbij moesten we ook niet altijd direct beneden staan, dat ze zich niet ernstig zou bezeren, moest ze eenmaal vallen. Het is namelijk ons voornemen, Lilijana niet voor elk klein ongeluk, probleem, pijntje of andere onaangenaamheid te bewaren. Vallen en je daarbij een beetje bezeren, hoort nu eenmaal bij het leven van de bewegingsontwikkeling van een kind. Het kind wordt met het de causaliteitswet van <oorzaak en gevolg> bekendgemaakt. Zo leert het zijn eigen grenzen kennen en weet het voor de volgende keer, dat het meer moet opletten.

Ons voornemen, Lilijana niet overdreven te beschermen, geeft voor mij als bezorgde moeder natuurlijk een grote uitdaging. Men moet gevaren zeer goed en ook snel kunnen inschatten, en natuurlijk mag men geen risico nemen, als men niet zeker is, of er een echt gevaar dreigt. De veiligheid van het kind gaat natuurlijk altijd voor. Niettemin is het belangrijk, kinderen te vertrouwen, met uitdagingen, moeilijkheden en pijn enz. te leren omgaan. Leren kinderen met de uitdagingen van het leven om te gaan, werkt dat zich positief uit op het zelfwaardegevoel en zelfvertrouwen. Wordt in tegenstelling teveel van de kinderen ontnomen, kan dat fatale gevolgen voor het kind hebben.

Billy gaat in het boek <Opvoeding van kinderen, jeugdigen en volwassenen> op blz. 294 in op de negatieve consequenties van overmatig beschermen. Daarin staat onder andere:

Wordt de opgevoede overmatig beschermend behandelt, dan vormt dat in het kind foute doelen en reacties, waarbij de hulpeloosheid het ergste doel is, omdat dit tot totale ontmoediging leidt en al de goede, juiste en correcte ondernemingen opgegeven worden met betrekking tot het bewerkstelligen van het eigen welzijn en bescherming. Met de ze hulpeloosheid is het feit verbonden, dat de opvoedingsbehoevige meestal in elke situatie verwachten, dat ze door hun opvoeders specifiek en door hun medemens in het algemeen voor alle moeilijkheden van het leven beschermt worden.

Als ouder een kind in zijn eigen ontwikkeling te beschouwen, is zeer vreugdelijk. Kan het kind zich in eigen tempo ontwikkelen en nieuwe vaardigheden in zelfstandigheid en eigen initiatief zonder overdreven en ongepaste hulp bewerkstelligen, werkt dit met zekerheid bemoedigend op het kind uit. De tevreden gezichtsuitdrukking van het kind, wanneer het hem/haar gelukt is, is daarvoor het beste bewijs.

Duitse oorspronkelijke text

Förderung der Selbständigkeit von Anfang an
von Halanka Gruber, Schweiz
Damit zu erziehende Kinder, Jugendliche und Erwachsene in eine eigene
Unabhängigkeit hineinwachsen können, ist es notwendig, dass für sie
nichts getan wird, das sie selbst tun oder erledigen können. Dies ist eine
Regel, die sich die Erziehenden klar und deutlich vor Augen führen und
einprägen müssen.
immer und immer wieder Dinge gegeben, zugemutet und ihnen zugetan
Allen Erziehungsbedürftigen jeden Alters müssen werden, die sie selbst tun und bewältigen können, denn nur dadurch were
den sie unabhängig, eben wenn sie selbst all das tun, durchführen und
erledigen können, was ihnen dafür zugestanden wird. Dadurch erfahren
und erleben sie, dass sie sehr viel fähiger, gewandter, gut und wichtig
sind und dass sie aus allem erfahrener und besser sowie selbständiger
und unabhängiger werden.
Auszug aus dem Buch Erziehung der Kinder, Jugendlichen und
Erwachsenen» von Billy, auf den Seiten 299-300.
Mit der Geburt unserer Tochter Lilijana setzten sich mein Partner
Samuel und ich intensiv mit Erziehungsthemen auseinander. Welche
Grundsätze wollten wir in der Erziehung verfolgen? Was war uns
wichtig?
Neben dem Buch von Billy, Erziehung der Kinder, Jugendlichen und
Erwachsenen», das wir studierten, war uns auch Literatur von Maria
Montessori und vor allem von Emmi Pikler durch ihre logischen, lie-
bevollen und von Achtsamkeit geprägten pädagogischen Ansätze in
bezug auf Erziehungsfragen eine grosse Hilfe. Emmi Pikler (1902-
1984) war eine ungarische Kinderärztin, die ein Waisenhaus in Buda-
pest leitete. Sie befasste sich mit der Erziehung und dem richtigen
Umgang des Kindes im Säuglings- und Kleinkindalter. Maria Mon-
tessori (1870-1952) war eine italienische Arztin und Reformpädago-
gin. Ihr pädagogisches Bildungskonzept, bei dem das Kind als Indi-
viduum im Zentrum steht, reicht vom Kleinkind- bis zum jungen
Erwachsenenalter.
Bei den beiden Pädagoginnen, Maria Montessori und Emmi Pikler,
stellen der Respekt vor der Eigeninitiative sowie die Unterstützung
der Selbständigkeit des Kindes wichtige Prinzipien dar. Auch Billy
thematisiert in seinem Erziehungsbuch immer wieder die Themen
Selbständigkeit und Unabhängigkeit der Erziehungsbefohlenen.
So kamen Samuel und ich neben einigen anderen Grundsätzen, die
wir verfolgen und leben wollen, zum Schluss, dass für uns wohl die
Förderung der Selbständigkeit ein sehr zentrales Ziel ist. Dies ist uns
unter anderem deshalb so wichtig, weil mit der Fähigkeit, sein eige-
nes Leben selbständig und unabhängig zu leben, auch noch andere
sehr wertvolle Fähigkeiten und Tugenden, wie Mut und Selbstver-
trauen, zusammenhängen.
Im Zitat von Billy wird deutlich, dass man die Unabhängigkeit bzW.
Selbständigkeit des Kindes in jedem Alter, also bereits schon im
Säuglingsalter, fördern soll. Dabei ist es natürlich wichtig, dass stets
auf die Persönlichkeit des Kindes eingegangen wird, um ein Kind mit